Keramíkvinnustofa á Álafossi.
Verkin eiga að virðast forn, en ekki gamaldags. Hljóð, nákvæm og gerð úr grófu efni — leir, eldi, hönd og endurtekningu.
Studio Esja er keramíkvinnustofa á Álafossi í Mosfellsbæ á Íslandi. Við erum leirkerasmiðir: allt hér er rennt á hjóli, gljáð og brennt í vinnustofunni og fullunnið eitt verk í senn. Vinnustofan hefur starfað undir þessu nafni síðan 2025. Þessi síða er heimildin um hvar verkin verða til, hvernig þau eru gerð og þann staðal sem þau eru mæld við.
Þar sem verkin verða til.
Álafoss er gamalt verksmiðjuþorp í Mosfellsbæ, um tuttugu mínútum norðan við Reykjavík, sprottið upp í kringum ána og fossinn sem staðurinn heitir eftir. Þar hefur lengi verið unnið — ull á undan leir — og þar ríkir enn sú sérstaka kyrrð sem fylgir stöðum sem voru byggðir til að búa til hluti, ekki til að skoða.
Vinnustofan stendur í þessari kyrrð, undir fjallinu sem hún heitir eftir. Esjan skiptir litum yfir daginn og hverfur alveg í dimmviðri; hún er það fyrsta sem maður sér á heiðskírum morgni og ástæðan fyrir því að birtan hér er aldrei eins tvisvar. Í þessari birtu eru verkin ljósmynduð og, sem meira máli skiptir, í henni eru þau dæmd.
Heimsóknir eru einungis eftir samkomulagi. Opinbert heimilisfang vinnustofunnar er Álafoss í Mosfellsbæ; nákvæmt heimilisfang er gefið upp þegar samið hefur verið um heimsókn eða að verk sé sótt.
Matiass Preiss, sem kennir kvöldnámskeiðið okkar, gerir líka sína eigin keramík: verkin hans, leiðbeiningar um umhirðu þeirra og verkaskráin eru á matiasspreiss.com.
Rennt, ekki sett saman.
Hvert verk byrjar sem leirkúla á hjóli sem snýst. Formið er dregið upp í einu samfelldu togi, snyrt þegar það hefur stífnað og er orðið hart eins og kalt epli, og síðan látið í friði. Ekkert hér er steypt í mót, pressað í form eða keypt inn og skreytt.
Rennihjólið heldur vinnunni heiðarlegri. Veggur sem er dreginn upp í einu togi annaðhvort stendur sjálfur eða sígur, og fótur sem er skorinn úr sama leir annaðhvort lyftir verkinu eða íþyngir því; ekkert sem er bætt við eftir á getur falið hvort heldur er. Þess vegna metur vinnustofan hvert verk þar sem það verður notað — þyngdina í hendinni, jafnvægið þegar það er fullt, hvernig barmurinn mætir vörunum — og heldur aðeins þeim verkum sem standast það.
„Á rennihjólinu verður hver hreyfing handarinnar eftir í leirnum.“
Ofninn varðveitir hana líka — þess vegna er ekkert rennt hér í flýti.
Gróft efni, nákvæmur hiti.
Leirinn er steinleir — brenndur við háan hita, nógu þéttur til að halda varma og til að vera notaður á hverjum degi fremur en geymdur á bak við gler. Gljáarnir eru blandaðir í vinnustofunni úr hráum steinefnum og prófaðir í litlum skömmtum áður en nokkur þeirra kemst nálægt fullunnu verki.
Brennslan er þar sem stjórn vinnustofunnar endar. Ofninn er hlaðinn og hitaferillinn stilltur í höndunum, og eftir það tilheyra verkin hita og tíma. Sum verk koma betur út en til stóð. Önnur eru brotin og fara aftur í leirinn.
Það sem vinnustofan gerir.
Bollar, yunomi, skálar og teskálar: litlu hversdagsformin, gerð eins og þau eiga að vera gerð. Hneigðin liggur til japanskra hlutfalla — línunnar sem er ekki þvinguð, fótarins sem er hluti af forminu en ekki viðbót eftir á — andspænis íslenskri birtu og íslensku veðri, sem eru óvægnari við skraut en víðast hvar annars staðar.
Verkin eru rennd steinleirsverk með kristalla- og sprungugljáa, gerð í stuttum lotum og fullunnin eitt og eitt. Hvert fullunnið verk er upplag af einu: áritað á fótinn, númerað og fært inn í verkaskrá vinnustofunnar — varanleg heimild um uppruna sem fylgir verkinu.
Hvers vegna hvert verk er eitt af einu.
Kristallagljái er ekki skreyting; hann er atburður. Gljáinn er hlaðinn sinki og kísli og tekinn að bræðslumarki, og síðan er honum haldið — stundum tímunum saman — á þröngu hitabili þar sem kristallar sá sér og vaxa yfir yfirborðið. Kristallarnir vaxa þar sem þeir vaxa. Þeir verða hvorki staðsettir né teiknaðir, og ekki er hægt að biðja þá um að endurtaka sig.
Sprungugljái vinnur á hinum jaðri sömu eðlisfræði. Gljái og leir eru valdir svo að þeir dragist örlítið misjafnt saman, og þegar verkið kólnar springur yfirborðið í fínt net af línum — kort af þeirri einu kólnun, þann eina dag, í þeim eina ofni.
Þetta er það sem „upplag af einu“ merkir hér. Það er ekki markaðssetning; það er eðlisfræðileg staðreynd ferlisins. Vinnustofan getur stjórnað leirnum, forminu, gljáanum og hitaferlinum, en síðan fær hún eldinum verkið í hendur — og einmitt þess vegna verða tvö verk, gerð sama morguninn, úr sömu blöndu og í sömu brennslu, að tveimur ólíkum hlutum.
Verkin sem standast þann staðal fara í núverandi safn; þau sem seljast eru áfram sýnileg í safnskránni. Hvernig verk verður til, frá upphafi til enda, er skrifað hreint út í dagbókinni.
Vinnustofa er ekki vörumerki; hún er staðall og staður. Að eiga eitt þessara verka er að hafa í höndunum verk eins morguns á Álafossi — skráð í verkaskrána, áritað á fótinn og gert nákvæmlega einu sinni.
— Studio Esja, Álafossi